Ο Έλληνας Καραγκιόζης
Δύσκολα μπορεί κανείς να εντοπίσει την ακριβή προέλευση του θεάτρου σκιών, η οποία παραμένει νεφελώδης και μυστηριακή - όλες οι απόψεις, όμως, συγκλίνουν στο ότι πρωτοεμφανίστηκε στην Ασία.
Η τελετουργική διάσταση της σκιάς, όπως εμφανίζεται στα Καβείρια και τα Ελευσίνια Μυστήρια, ανοίγει ανεξερεύνητα μονοπάτια προς την αρχαία Ελλάδα – στην πραγματικότητα, όμως, το θέατρο σκιών εμφανίστηκε στη χώρα μας στις αρχές του 19ου αιώνα, στα Ιωάννινα. Ο Καραγκιόζης (Karagöz), που σύμφωνα με την UNESCO αποδίδεται στη γειτονική Τουρκία, σύντομα εξελίχθηκε σε λαϊκό ήρωα, φτωχό και εξαθλιωμένο, αλλά παμπόνηρο και αξιαγάπητο.
Ο πρώτος ξακουστός καραγκιοζοπαίχτης στην Ελλάδα ήταν ο Μπαρμπαγιάννης Βραχάλης. Τη σκυτάλη πήρε ο Δημήτριος Σαρδούνης, γνωστός και ως «Μίμαρος», στον οποίο μάλιστα χρεώνεται ο εξελληνισμός του χαρακτήρα του Καραγκιόζη. Ο Μίμαρος (1865-1912), γεννημένος στην Πάτρα, σπούδασε βυζαντινή μουσική και εργαζόταν ως ψάλτης, πριν μετακομίσει στην Αθήνα, όπου άρχισε να δίνει παραστάσεις σε ένα καφενείο στην οδό Πανεπιστημίου. «Καθάρισε» τον Καραγκιόζη από βωμολοχίες και παρουσίασε έργα με ελληνικά θέματα, που σύντομα έγιναν λαοφιλής οικογενειακή διασκέδαση. Πνευματώδης και καλλίφωνος, ο Μίμαρος μετέδωσε την αγάπη για το θέατρο σκιών στους μαθητές του, Σωτήρη Σπαθάρη, Αντώνη Μόλλα και Χρήστο Χαρίδημο.
Ο Δημήτριος Σαρδούνης, γνωστός και ως «Μίμαρος», στον οποίο χρεώνεται ο εξελληνισμός του χαρακτήρα του Καραγκιόζη, γεννήθηκε στην Πάτρα το 1865. Ψάλτης στο επάγγελμα, «καθάρισε» τον Καραγκιόζη από βωμολοχίες και παρουσίασε έργα με ελληνικά θέματα, που σύντομα έγιναν λαοφιλής οικογενειακή διασκέδαση.
Σήμερα, μπορεί κανείς να θαυμάσει την κληρονομιά τους, αλλά και τα σύνεργα της δουλειάς τους, σε τρία μοναδικά μουσεία: στο Σπαθάρειο Μουσείο Θεάτρου Σκιών, στο Πολιτιστικό Κέντρο «Μελίνα» (παλαιό πιλοποιείο Πουλόπουλου), όπου φιλοξενείται η Συλλογή Φιγούρας Θεάτρου Σκιών Σωτήρη Χαρίδημου, αλλά και στο Μουσείο Νεότερου Ελληνικού Πολιτισμού. Το 2016, μάλιστα, ο Καραγκιόζης εγγράφηκε στο Εθνικό Ευρετήριο Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς της Ελλάδας.
Τα 465 αντικείμενα της συλλογής του Σπαθαρείου Μουσείου Θεάτρου Σκιών (Βορείου Ηπείρου 27 & Μεσογείων, Μαρούσι, τηλ: +30 210 6127245) – τα οποία μάλιστα προστατεύονται πλέον ως νεότερα μνημεία – «χορεύουν» στους τοίχους και τις προθήκες ενός πανέμορφου νεοκλασικού κτιρίου, δημιουργώντας την ψευδαίσθηση μιας παράστασης που δεν τελειώνει ποτέ. Σκηνικά, φιγούρες από χαρτόνι, δέρμα και ζελατίνη, μουσικά όργανα, αφίσες, βιβλία και φωτογραφίες, μαρτυρούν την εξέλιξη της τέχνης του Καραγκιόζη, που μεταπήδησε από το θέατρο στην τηλεόραση, αλλά και την ιστορία της θρυλικής οικογένειας Σπαθάρη. Ο Σωτήρης Σπαθάρης, ο πρωτεργάτης της διαφημιστικής «ρεκλάμας» και πατέρας του Ευγένιου, εργαζόταν ως οικοδόμος ενώ ταυτόχρονα έδινε παρατάσεις με τη βοήθεια του γιου του. Ο Ευγένιος έγινε ο αγαπημένος καραγκιοζοπαίχτης των καλλιτεχνών και των διανοούμενων της Αθήνας τις δεκαετίες του ’30 και του ’40, και είναι ίσως το πιο αναγνωρίσιμο όνομα στην ιστορία του είδους.
Η Συλλογή Φιγούρας Θεάτρου Σκιών Σωτήρη Χαρίδημου (Πολιτιστικό Κέντρο «Μελίνα», Ηρακλειδών 66 & Θεσσαλονίκης, Θησείο, τηλ: +30 210 3414466) φιλοξενεί 900 εκθέματα από τρεις γενιές Χαρίδημων, σε έναν φιλόξενο χώρο όπου μπορεί κανείς να δοκιμάσει το ταλέντο του σε μια μικρή και πάντοτε «ετοιμοπόλεμη» σκηνή θεάτρου, ανάμεσα σε παλιά και σύγχρονα σκηνικά – από το Σαράι και την παράγκα του Καραγκιόζη, μέχρι τον Θησέα και τον Μινώταυρο. Η συλλογή της οικογένειας Χαρίδημου έχει συγκεντρωθεί με ιδιαίτερη φροντίδα από τον Βενιαμίν της οικογένειας, τον Σωτήρη, τον μόνο που δεν κατάφερε να σταδιοδρομήσει ως καραγκιοζοπαίχτης, μιας και το 1957 το Θέατρο Ερμής που διατηρούσαν ο πατέρας του, Χρήστος, και ο αδερφός του, Γιώργος, κατεδαφίστηκε έπειτα από πορεία 35 χρόνων στο Πασαλιμάνι.
Το Μουσείο Νεότερου Ελληνικού Πολιτισμού, που έχει σχεδιαστεί με ιδιαίτερη φροντίδα απέναντι στα παιδιά, διαθέτει μια μοντέρνα εκδοχή θεάτρου σκιών, όπου οι μικροί μας φίλοι μπορούν να δοκιμάσουν τις δυνάμεις τους χωρίς να απαιτείται αυστηρή γονική επίβλεψη, αφού όλα είναι φτιαγμένα στα μέτρα τους. Η συλλογή του Μουσείου περιλαμβάνει αντιπροσωπευτικά δείγματα της εργαλειοθήκης του καραγκιοζοπαίχτη, όπως φιγούρες, ρεκλάμες και αγαπημένα σκηνικά, κεντρίζοντας τη φαντασία των μικρών επισκεπτών και προσφέροντας πλούσιες ευκαιρίες για συμμετοχικό παιχνίδι.
Διαβάστε επίσης
Η καλαθοπλεκτική στη Βωλάξ
Η Βωλάξ, το χωριό της Τήνου με το αξιοπερίεργο όνομα και το εκκεντρικό φυσικό τοπίο που ώθησε κάποιους να μιλήσουν για πεσμένους μετεωρίτες, ήταν κάποτε ένα από τα σημαντικότερα κέντρα καλαθοπλεκτικής στην Ελλάδα.
Μαστίχα: Τα θαυματουργά δάκρυα
Τα αρωματικά δάκρυα μιας μοναδικής ποικιλίας σχίνου έχουν συνδεθεί για αιώνες με την πολιτιστική ταυτότητα της νότιας Χίου, του μόνου μέρους στον κόσμο όπου παράγεται η μαστίχα.
Το ξερολιθικό τοπίο της Τήνου, ένα ζωντανό μνημείο
Το αγροτικό τοπίο της Τήνου αποτελεί μοναδική περίπτωση στο Αιγαίο, καθώς πρόκειται για ένα από τα πιο εντατικά καλλιεργημένα τοπία στις Κυκλάδες.