Σαγκρί Νάξου: Λατρεύοντας τη θεά Δήμητρα

Τίποτα δεν συγκρίνεται, όμως, με τον αρχαϊκό Ναό της Δήμητρας, ο οποίος χτίστηκε γύρω στο 530 π.Χ., στο πλαίσιο του φιλόδοξου οικοδομικού προγράμματος που εφάρμοσε ο τύραννος της Νάξου Λύγδαμις, στα χρόνια του οποίου το νησί γνώρισε μεγάλη άνθηση σε όλους τους τομείς.

Από τους λίγους ιωνικούς ναούς με τετράγωνη κάτοψη (σπάνιο για ελληνικούς ναούς της εποχής), και με δύο μνημειώδεις θύρες, αποτελεί το μοναδικό καλά σωζόμενο παράδειγμα ενός τύπου αρχαίου οικοδομήματος, του Τελεστηρίου, δηλαδή υπόστυλης αίθουσας για συγκεντρώσεις μυστηριακών τελετών. Πρόκειται, επίσης, για σπάνιο ολομάρμαρο ναό (από τους τοίχους έως τους κεράμους της στέγης), του οποίου το αρχαίο υλικό σώζεται σε μεγάλο ποσοστό. Όλα αυτά καθιστούν τον ναό όχι μονάχα ένα απαράμιλλο θέαμα για τα μάτια του επισκέπτη, αλλά και πηγή ανεκτίμητης γνώσης σχετικά με την αρχαία αρχιτεκτονική, καθώς προσφέρει πληροφορίες για τεχνικές παρόμοιες με αυτές που εφαρμόστηκαν στον Παρθενώνα, έναν ολόκληρο αιώνα πριν από την ανέγερσή του. Η λατρεία στο σημείο αυτό τεκμηριώνεται έως και τον 6ο αιώνα μ.Χ., οπότε ο ναός μετατρέπεται σε χριστιανική βασιλική.

Στην Αρχαιολογική Συλλογή Σαγκρίου, που βρίσκεται κοντά στο ναό, εκτίθενται ευρήματα που έφερε στο φως η αρχαιολογική σκαπάνη, όπως αγγεία, σκεύη και εργαλεία, αρχιτεκτονικά μέλη από το ναό, αγάλματα Κούρων, επιγραφές, καθώς επίσης τμήματα του άμβωνα και μαρμάρινα παράθυρα από τον παλαιοχριστιανικό ναό. Η Συλλογή έχει αποσπάσει το διεθνές βραβείο Europa Nostra για τον τρόπο κατασκευής του κτιρίου και την εναρμόνισή του με το φυσικό περιβάλλον.