Μονή Οσίου Λουκά: Ένα εμβληματικό βυζαντινό μοναστήρι

Χτισμένο κάτω από την ακρόπολη του Αρχαίου Στειρίου, σε θέση όπου βρισκόταν άλλοτε ναός της Δήμητρας, είναι το μεγαλύτερο και καλύτερα διατηρημένο μοναστηριακό συγκρότημα των μεσοβυζαντινών χρόνων στην Ελλάδα.

Το χρονικό της ίδρυσης του μοναστηριού, καταγεγραμμένο λεπτομερώς το 962 από ανώνυμο μοναχό στο Βίο του Οσίου Λουκά (896-953), θέλει την κατάφυτη από ελαιώνες περιοχή να ταυτίζεται με τη δράση του ίδιου του Οσίου, ο οποίος ασκήτευσε εκεί τα τελευταία επτά χρόνια της ζωής του, ασκώντας φιλανθρωπικό και θεραπευτικό έργο, ενώ θεωρείται πως είχε το χάρισμα να προφητεύει το μέλλον. Η φήμη του τον έκανε αγαπητό τόσο στους κατοίκους της ευρύτερης περιοχής όσο και στους υψηλά ιστάμενους τοπικούς αξιωματούχους, με αποτέλεσμα η περιοχή να γίνει από νωρίς τόπος προσκυνήματος, αλλά και να χρηματοδοτηθεί, όσο ακόμα ζούσε ο Όσιος, η οικοδόμηση εκκλησίας, της Αγίας Βαρβάρας, η οποία ολοκληρώθηκε μετά το θάνατό του. Ο Όσιος Λουκάς τάφηκε στο δάπεδο του κελιού του, γύρω από το οποίο δύο χρόνια αργότερα οι μοναχοί θα έχτιζαν τα κελιά μιας πρώτης μοναστικής κοινότητας.

Τα βασικά κτίρια (ο Ναός της Παναγίας και το Καθολικό) που συνιστούν το μοναστηριακό συγκρότημα όπως το γνωρίζουμε σήμερα, χτίστηκαν ωστόσο αργότερα, πιθανόν με αυτοκρατορική χορηγία. Οι ιστορικοί και αρχαιολόγοι δεν συμφωνούν ποιος από τους αυτοκράτορες (ο Ρωμανός Β’, ο Βασίλειος Βουλγαροκτόνος ή ο Κωνσταντίνος Θ’ Μονομάχος) υπήρξε δωρητής της Μονής, καθώς η μνημειώδης αρχιτεκτονική της και ο πλούσιος διάκοσμός της προϋποθέτουν κάποια αυτοκρατορική εύνοια.

Κατά την επικρατέστερη άποψη, ο Ναός της Παναγίας χτίστηκε σύμφωνα με τα κωνσταντινουπολίτικα αρχιτεκτονικά πρότυπα μετά το 961, έπειτα από τον θρίαμβο των Βυζαντινών οι οποίοι ανακατέλαβαν την Κρήτη από τους Άραβες, κάτι που είχε προφητεύσει ο Όσιος Λουκάς. Το μεγαλύτερο σε διαστάσεις Καθολικό, που χτίστηκε στις πρώτες δεκαετίες του 11ου αιώνα για να στεγάσει το λείψανο του Οσίου, ανήκει στον αρχιτεκτονικό τύπο του ηπειρωτικού οκταγωνικού και θεωρείται πρότυπο όλων των μεταγενέστερων ναών αυτού του τύπου.

Στο Καθολικό, ο επισκέπτης μπορεί να θαυμάσει τις πολυτελείς συνθέσεις από χρωματιστά μάρμαρα που καλύπτουν τόσο το δάπεδο όσο και τις κατακόρυφες επιφάνειες των τοίχων και -κυρίως- τα λαμπρά ψηφιδωτά που κοσμούν τις ανώτερες επιφάνειες του ναού, τα οποία αποτελούν κορυφαία αριστουργήματα της μεταβυζαντινής τέχνης και ένα από τα σημαντικότερα ψηφιδωτά σύνολα του είδους τους. Το αίσθημα δέους συνοδεύει τον επισκέπτη και στην επιβλητική υπόγεια κρύπτη όπου στεγάζεται ο αρχικός τάφος του Οσίου Λουκά, ακριβώς κάτω από το χώρο του Καθολικού όπου τοποθετήθηκε η λειψανοθήκη του Οσίου. Το συγκρότημα της Μονής περιλαμβάνει και άλλα κτίρια αναγόμενα σε διάφορες φάσεις: ξενώνες, τραπεζαρία, αρχονταρίκι (σύγχρονα κτίρια), κωδωνοστάσιο, κελιά, πύργους, αποθήκες, φωτάναμα, βορδοναρειό, τράπεζα, κινστέρνα, κρήνες.

Για τον σημερινό επισκέπτη, όμως, η Μονή δεν είναι μονάχα ένα μεγαλοπρεπές δείγμα βυζαντινής τέχνης και αρχιτεκτονικής, αλλά και ένα ολοζώντανο μνημείο ελληνικής ιστορίας, αφού κατά τη διάρκεια της Οθωμανικής κυριαρχίας το μοναστήρι αποτέλεσε βάση της αντίστασης. Για πάνω από μισό αιώνα, οι χώροι της Μονής χρησίμευσαν ως στρατόπεδο προετοιμασίας και κρησφύγετο αρματολών, κλεφτών και αγωνιστών, τόπος συγκέντρωσης και παροχής εφοδίων και τροφίμων σε πολεμιστές και κατοίκους, καταφύγιο περίθαλψης ασθενών και τραυματιών, ενώ κατά την Επανάσταση του 1821, από το μοναστήρι σήμανε η έναρξη του Αγώνα στη Ρούμελη. Λόγω της θέσης του και της χρήσης του αυτής, το μοναστήρι έγινε συχνά επίκεντρο επιθέσεων, συγκρούσεων και λεηλασιών. Ευτυχώς, όμως, οι εργασίες αναστήλωσης που πραγματοποιήθηκαν κατάφεραν να διασώσουν το μεγαλύτερο μέρος του.