Ίσως πολλοί να μην γνωρίζουν ότι η Σάμος, ένας σύγχρονος νησιωτικός προορισμός με έντονο οικογενειακό χαρακτήρα, αποτέλεσε κυρίαρχη δύναμη στο Αιγαίο κατά τον 6ο αιώνα π.Χ., προτού γίνει το θερινό θέρετρο της επιλογής πολλών επιφανών Ρωμαίων.
Μπορεί το νησί να συνδέθηκε με τον Μάρκο Αντώνιο και την Κλεοπάτρα, τον Αδριανό και τον Οκταβιανό Αύγουστο, που το προτιμούσαν για τις διακοπές τους, αλλά η αρχαία Σάμος είχε ακμάσει πολύ πριν γίνει μέρος της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας. Ο ισχυρός στόλος του τύραννου Πολυκράτη την ανέδειξε κατά τον 6ο αιώνα π.Χ. σε κυρίαρχη δύναμη στο Αιγαίο, με έντονες αποικιοκρατικές τάσεις και στιβαρή εμπορική δραστηριότητα. Ο κόσμος του πνεύματος άνθισε πλάι στην οικονομική ευημερία, με τον μαθηματικό και φιλόσοφο Πυθαγόρα να αποτελεί μέχρι και σήμερα σήμα κατατεθέν του νησιού.
Η λάμψη των Αρχαϊκών, Κλασικών και Ελληνιστικών χρόνων αποτυπώνεται σε μνημεία διάσπαρτα στο καταπράσινο τοπίο της Σάμου. Το Ευπαλίνειο Όρυγμα, ένα υδραγωγείο στα έγκατα ενός βουνού, θεωρείται πλέον θαύμα της μηχανικής. Το κοντινό Αρχαιολογικό Μουσείο Πυθαγορείου, ένα από τα ομορφότερα στο βόρειο Αιγαίο, υπογραμμίζει τη λατρευτική υπεροχή της μητέρας-θεάς Ήρας στο νησί, ενώ προδίδει την αγάπη των Σαμιωτών για την καλή ζωή. Η οινοποσία και η αμπελουργία, άλλωστε, ήταν στενά συνυφασμένες με την τοπική παράδοση, αφού λέγεται ότι ο ίδιος ο Διόνυσος δίδαξε στους κατοίκους τα μυστικά της αμπέλου όταν κατέφτασε στη Σάμο καταδιώκοντας τις Αμαζόνες.
Το Ηραίο της Σάμου είναι αποκλειστικά αφιερωμένο στην προστάτιδα του νησιού, εκεί όμως θα βρείτε και ίχνη της ματαιοδοξίας των κατοίκων του που επέμεναν να χτίζουν αλλεπάλληλους ναούς στο όνομά της, παρόλο που το έδαφος ήταν εντελώς ακατάλληλο προς ανοικοδόμηση. Ευρήματα από το Ηραίο μπορείτε να θαυμάσετε στο Αρχαιολογικό Μουσείο Βαθέος, το οποίο φιλοξενεί επίσης τον περίφημο Κούρο της Σάμου, ύψους σχεδόν πέντε μέτρων, και το «σύνταγμα» αγαλμάτων του γλύπτη Γενέλεω.
Πόσος καιρός χρειάζεται για να διανοίξει κανείς μια σήραγγα ενός χιλιομέτρου σε συμπαγή βράχο με σφυρί και καλέμι; Η απάντηση είναι οκτώ με δέκα χρόνια, αλλά αυτό δεν πτόησε τον Ευπαλίνο, τον αρχαίο Έλληνα μηχανικό που ήταν υπεύθυνος για το σχεδιασμό του Ευπαλίνειου Ορύγματος, ενός υδραγωγείου στο Πυθαγόρειο της Σάμου.
Οι αρχαίοι Σαμιώτες ήξεραν να απολαμβάνουν τις χαρές της ζωής και δεν έχαναν ευκαιρία να διοργανώνουν γιορτές προς τιμήν της Ήρας, της μητέρας θεάς, η λατρεία της οποία καθόρισε τη ζωή στο νησί.
Το Ηραίο της Σάμου υπήρξε ένα από τα σημαντικότερα ιερά της αρχαιότητας, με αλλεπάλληλες φάσεις και ευρήματα από τη 2η χιλιετία π.Χ.
Το Αρχαιολογικό Μουσείο Βαθέος Σάμου στεγάζεται σε δύο κτίρια: στο παλαιό, «Πασχάλειο αρχαιοφυλάκειον», που χτίστηκε το 1912, και στο νέο κτίριο που ολοκληρώθηκε το 1987 με δαπάνη του μορφωτικού ιδρύματος της Volkswagen.