Ροτόντα: Ένα αινιγματικό μνημείο με αριστουργηματικά ψηφιδωτά

Χτισμένη στα χρόνια του Καίσαρα Γαλερίου ως ειδωλολατρικός ναός ή ως μαυσωλείο του ίδιου του Καίσαρα, η Ροτόντα αποτελεί ένα αινιγματικό μνημείο.

Οι ποικίλες μετατροπές της σε λατρευτικό χώρο – αρχαίος ναός, χριστιανικός ναός και τζαμί – ξεκίνησαν ήδη από το δεύτερο μισό του 4ου αιώνα. Το κυκλικό σε κάτοψη αυτό κτίριο, με τοίχους πάχους 6,30 μέτρων, έχει διάμετρο 24 μ. και ύψος 28 μ. Στο εσωτερικό του, κοσμείται στον θόλο και στις καμάρες του ισογείου από εξαιρετικής ποιότητας ψηφιδωτά της πρώιμης βυζαντινής περιόδου.

Στο κορυφαίο σημείο του τρούλου, όπου το ψηφιδωτό έχει καταστραφεί ολοσχερώς, διακρίνεται το προσχέδιο μιας ανδρικής μορφής καμωμένο με κάρβουνο. Πιθανότατα εικονιζόταν ο Χριστός θριαμβευτής σε μετάλλιο-δόξα, που περιβάλλεται από μεγάλο στεφάνι με φύλλα και καρπούς, το οποίο φαίνεται να ανακρατούν τέσσερις άγγελοι (σώζονται τμήματα από τις κεφαλές τους). Σε μια άλλη μεγαλύτερη ζώνη εικονίζονται ανδρικές μορφές, μάρτυρες της χριστιανικής πίστης, που προβάλλουν μπροστά σε φανταστικά πολυτελή αρχιτεκτονήματα, με πλήθος διακοσμητικών στοιχείων. Τα ψηφιδωτά της Ροτόντας αποδίδονται με χρυσές και πολύχρωμες ψηφίδες και θεωρούνται αριστουργήματα της πρώιμης βυζαντινής περιόδου.

Η Ροτόντα μετονομάστηκε σε ναό Αγίου Γεωργίου το 1912, μετά την απελευθέρωση της Θεσσαλονίκης από τους Τούρκους, παίρνοντας πιθανότατα το όνομά της από ομώνυμη, γειτονική μικρή εκκλησία.